زندگینامهٔ مرحوم الحاج محمدرضاخان (حاجی سناتور بندشوی)
الحاج محمدرضاخان، مشهور به «حاجی سناتور» و «ملا کربلایی بندشوی»، فرزند مرحوم ارباب کلبیرضابیگ، در سال ۱۲۸۵ هجری خورشیدی در قریهٔ بندشوی ولسوالی مرکز بهسود ولایت میدان وردک به دنیا آمد. وی یکی از شخصیتهای برجستهٔ سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و مذهبی جامعهٔ هزاره بود که در طول عمر خویش خدمات ارزنده و ماندگاری برای مردم خود بهجا گذاشت.
تحصیلات و آموزشهای دینی
مرحوم حاجی سناتور آموزش ابتدایی خواندن و نوشتن را نزد پدرش آغاز کرد. سپس برای تحصیل علوم دینی به محضر علمای برجستهٔ وقت شتافت و دروس فقه، تفسیر، حدیث و تاریخ را فراگرفت. به دلیل استعداد کمنظیر و کوششهای پیگیر، در علوم دینی و تاریخی به جایگاه والایی رسید و بهعنوان عالمی دینمدار، آگاه و تاریخدان در میان مردم و علما شناخته شد.
جانشینی ارباب کلبیرضابیگ
پس از درگذشت پدرش در سال ۱۳۰۵ هجری خورشیدی، مردم ساحه میرشادبیگ و گردم بهسود وی را بهعنوان ارباب و جانشین پدرش برگزیدند. وی از همان آغاز، نقش فعال در حل اختلافات محلی، میانجیگری اجتماعی و رهبری جامعه ایفا نمود. مقاومت او در برابر زورگویی کوچیها، جایگاه ویژهای برایش در میان مردم بهسود و مناطق همجوار به ارمغان آورد.
فعالیتهای سیاسی و اجتماعی
در سال ۱۳۲۳ هجری خورشیدی، همزمان با قیام ابراهیمخان گاوسوار علیه حکومت وقت، حاجی سناتور با فرستادن قاصدی حمایت خود را از این حرکت اعلام کرد. دو سال بعد، در سال ۱۳۲۵، در نشست بزرگان هزاره در شارستان ولایت دایکندی نیز حمایت همهجانبهاش را از مطالبات عدالتخواهانهٔ مردم ابراز داشت.
در سال ۱۳۴۴، با اعتماد و رأی مردم ولایت میدانوردک، بهعنوان سناتور در دور دوازدهم شورای ملی انتخاب شد و چهار سال در مجلس سنا عضویت داشت. وی در این دوره، همراه با سایر نمایندگان هزاره، مدافع حقوق مردم هزاره بود و محرومیتها و خواستههای آنان را در سطح ملی بازتاب داد.
حاجی سناتور در سال ۱۳۴۵ در سفر ظاهرشاه به هزارهجات در کنار دیگر وکلای هزاره، از جمله محمد اکبر خان نرگس از پنجاب، سید حبیبالله از یکهاولنگ، محمد سرور خان شاهی از ورس، محمدنسیم تولواره از مرکز بامیان، محمداسلم خان از مرکز بهسود، رمضانعلی شریفی از جاغوری، شاه اکبر از لعل و سرجنگل، سید طاهرشاه از شهرستان، اکبرشاه عالمی از دایکندی، عبدالسین مقصودی از ناهور غزنی و سناتور مشعل از ولایت غور حضور داشت. حاجی سناتور در این سفر با سخنرانی در چندین منطقه هزارهجات، مشکلات، محرومیتهای تاریخی و تبعیضهای اعمال شده علیه هزارهها را به درستی بازتاب داد.
نقش در جهاد مردم افغانستان
با آغاز جهاد مردم افغانستان علیه ارتش سرخ شوروی، حاجی سناتور با وجود کهولت سن، نقش مؤثر خود را از دست نداد. او با حمایتهای سیاسی، اجتماعی و معنوی، در کنار مجاهدین و رهبران محلی، بهویژه ارباب غریبداد، در تقویت صفوف مجاهدین و آزادسازی مناطق سهم گرفت.
حاجی محمد محقق، رهبر حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان در صفحات (۱۸۲-۱۸۵) جلد نخست خاطراتاش که به تازگی منتشر شده است از نقش ملا کربلایی بندشوی در سقوط ولسوالیهای بهسود به دست مجاهدین به نیکی یاد کرده است. به روایت استاد محقق، در ماه ثور سال ۱۳۵۸ جلسهٔ بزرگی از فرماندهان مجاهدین مناطق مرکزی در منزل وی برگزار شد که در آن، طرح آزادسازی ولسوالیهای بهسود تهیه گردید. این عملیات بین روزهای ۱۸ تا ۲۰ ثور همان سال عملی شد و هر دو ولسوالی بهسود از کنترل رژیم کمونیستی خارج گردید. مخالفت جدی او با تخریب تأسیسات عامالمنفعه نیز زبانزد بود؛ به گفتۀ بزرگان محل، حاجی سناتور با تخریب تاسیسات عامالمنفعه به شدت مخالف بود و به همین خاطر بارها مانع تخریب پل بندشوی توسط مجاهدین شد. محمد اکبری، رهبر حزب حراست اسلامی نیز در کتاب خاطرات خود به این نکته اشاره کرده است.
ارتباط با رهبران سیاسی و مذهبی
در زمستان ۱۳۶۵ هجری خورشیدی، هنگام سفر رهبر شهید استاد عبدالعلی مزاری (ره) و دیگر بزرگان و فرماندهان جهادی به هزارجات جهت ایجاد وحدت میان احزاب شیعی، دیداری در بندشوی با حاجی سناتور انجام شد. در این دیدار، شهید مزاری در باره ضرورت اتحاد و همبستگی میان گروههای شیعی به مشورت پرداخت و حاجی سناتور نیز با آیندهنگری از ضرورت اتحاد و همبستگی مردم هزاره حمایت کرد. او همچنین با استاد عزیزالله شفق بهسودی، از رهبران سازمان نصر افغانستان، روابط نزدیک داشت و این ارتباط برای تبادل نظر و ارتقای آگاهی سیاسی و فرهنگی جامعه مفید بود.
دانش تاریخی و جایگاه اجتماعی
مرحوم حاجی سناتور از علاقهمندان جدی تاریخ بود و دانشی گسترده در این زمینه داشت. مرحوم آیتالله پروانی او را بهعنوان راوی دقیق رویدادهای تاریخی یاد کرده است. به گفتۀ مرحوم آیتالله پروانی، بسیاری از نکات و رویدادهای تاریخی را که دیگران نمیدانستند، حاجی سناتور به خوبی روایت میکرد. در یکی از همین موارد وقتی مردم برای روشنشدن یک مسئله آدرس وی را دادند، آقای پروانی نزد حاجی سناتور رفت و از همانجا آشنایی و دوستی میانشان آغاز گردید.
افزون بر این، به سبب ویژگیهایی چون جوانمردی، مهماننوازی، انصاف و بیاعتنایی به مال دنیا در میان مردم محبوبیت فراوان داشت. او به شعر و عرفان نیز علاقهمند بود و سخنانش رنگ و بوی معنوی داشت. به همین سبب، در میان مردم و علما به «مرد سیاست و دیانت» شهرت یافت و غالباً با نام «ملا کربلایی بندشوی» شناخته میشد.
وفات
در سالهای پایانی عمر، بهدلیل بیماری و کهولت سن، حضور او در فعالیتهای اجتماعی و سیاسی کاهش یافت. سرانجام در ۲۶ قوس سال ۱۳۶۸ هجری خورشیدی در زادگاهش بندشوی چشم از جهان فروبست. پیکرش با حضور گستردهٔ مردم از مناطق مختلف تشییع و در همانجا به خاک سپرده شد.
میراث و یادگار
مرحوم الحاج محمدرضاخان (حاجی سناتور بندشوی) نه تنها در دوران زندگیاش بهعنوان یک رهبر محلی و شخصیت دینی ـ سیاسی تأثیرگذار شناخته میشد، بلکه پس از وفات نیز نام و یاد او در حافظهٔ تاریخی مردم بهسود و سراسر هزارجات باقی مانده است.
نقش او در دفاع از مردم در برابر تهاجمات کوچیها، حمایت از قیامهای عدالتخواهانهٔ مردمی، حضور مؤثر در مجلس سنا و همراهی با جهاد مردم افغانستان، از او چهرهای ساخته است که هم در عرصهٔ سیاست و هم در اجتماع، به عنوان الگوی «صداقت در رهبری» و «پایبندی به اصول اخلاقی و دینی» یاد میشود.
خاطرات بزرگان و رهبران جهادی، گواه جایگاه برجستهٔ وی در میان نسلهای بعدی است. مردم منطقهٔ بهسود، حاجی سناتور را نهتنها بهعنوان یک شخصیت سیاسی، بلکه بهعنوان یک تاریخدان، میانجیگر اجتماعی و نماد مقاومت در برابر بیعدالتی به یاد میآورند.
