جایگاه کتاب « سال های سوخته » در میان سایر خاطره نویسان افغانستان ؛
کتاب «سالهای سوخته: خاطراتی از انجنیر محمدهادی پویان» (به کوشش دکتر حسن فضائلی) را میتوان یک اثر ارزشمند در حوزه خاطرهنویسی سیاسی، اجتماعی و مبارزاتی افغانستان بهویژه دربارهی تحولات دهه ۵۰ تا ۸۰ خورشیدی و جغرافیای هزارستان/مناطق مرکزی دانست.
ویژگیها و دلایلی که به این اثر در جریان خاطرهنویسی افغانستان وزن و ارزش علمی/تاریخی میدهند عبارتاند از:
روایت از منظر جریانهای تحصیلکرده و تکنوکرات مذهبی:
بخش زیادی از ادبیات جهاد و مقاومت افغانستان توسط روحانیون یا فرماندهان نظامی روایت شده است. اثر آقای پویان از این جهت ممتاز است که روایت یک «انجنیر» (تحصیلکرده پولیتخنیک کابل) است که همزمان در جریانهای سیاسی-مذهبی (مانند پاسداران جهاد اسلامی و شورای ائتلاف) فعال بوده و نگاهی تحلیلی، فنی و منتقدانه به بوروکراسی، احزاب و مناسبات قومی/سیاسی دارد.
ثبت دقیق جزییات آموزشی و دانشگاهی پیش از انقلاب (دهه ۵۰):
بخشهای مربوط به مکتب راقول، تبعیضهای قومی و مذهبی در سهمیهبندی بورسیهها و رشتههای پولیتخنیک کابل، خاطرات استادان (مانند استاد یاسا یا ملنگ) و مواجهه با گروههای چپ (خلق، پرچم، شعله جاوید)، جزو جزییات نادر و باارزشی است که در کمتر کتاب خاطراتی به این دقت ثبت شده است.
آسیبشناسی صریح و بدون تعصب جبههجات و احزاب جهادی:
نویسنده در فصلهای دوم و سوم به دور از قهرمانسازیهای رایج، به نقد درونگروهی، بوروکراسی حزب، اختلافات میانگروهی (مانند ترورها، ماجرای قتل حاجی نادر، رفتارشناسی رهبرانی چون محمد اکبری و...) پرداخته است. این صداقت در بیان ناگفتهها، ارزش اسنادی کتاب را برای پژوهشگران تاریخ معاصر افغانستان به شدت بالا میبرد.
پوشش رخدادهای دوره جمهوریت و کنفرانسهای بینالمللی:
فصلهای پایانی کتاب که به رویدادهای پس از ۲۰۰۱، ملاقات با چهرههایی چون زلمی خلیلزاد، دکتر عبدالله، و رقابتهای انتخاباتی میپردازد، حلقه اتصال خاطرات دوران جهاد به دوران نوین افغانستان است. ۲. نقاط قوت برجستهی اثر
لحن روایی روان و صمیمی: اصطلاحات بومی، گویشهای محلی (مانند چوب بانگس، نان تیکی، نان مغزی، برف چیر شدن) و بیان طنزهای تلخ تاریخی (مانند ماجرای ضبط صوت و دمبوره صفدر توکلی در منبر آیتالله واعظ) جذابیت خوانش کتاب را دوچندان کرده است.
امانتداری در تاریخنگاری: نویسنده در یادداشت ابتدایی به درستی اشاره کرده که حافظه انسان خالی از خطا نیست و از سایرین برای تکمیل روایات دعوت کرده است که نشاندهنده روحیه علمی و تواضع مؤلف است.
تبویب و ساختار منظم: تقسیمبندی مطالب بر اساس مراحل زندگی (از کودکی و تحصیل تا مبارزات، مهاجرت و دوره جدید) و پیوست مقالات علمی-تحلیلی در فصل چهارم، کتاب را از یک خاطرهنویسی صرف به یک اثر چندبعدی تبدیل کرده است. ۳. پیشنهادات و نکات برای چاپهای بعدی
افزایش نمایهها (فهرست اعلام، اشخاص و مکانها): برای استفاده بهتر پژوهشگران و تاریخنگاران، اضافه کردن فهرست اسامی اشخاص و مکانها در انتهای کتاب بسیار کارآمد خواهد بود.
درج زیرنویسهای توضیحی برای اسامی تاریخساز: با توجه به اینکه برخی چهرههای ذکرشده در کتاب برای نسلهای جدیدتر یا خوانندگان غیرافغانستانی ناآشنا هستند، درج پانویسهای کوتاه بیوگرافیک میتواند به غنای کتاب بیفزاید. نتیجهگیری:
کتاب «سالهای سوخته» جزو آثار پیشرو و درجهیک در میان کتابهای خاطرهنویسی تکنوکراتها و فعالان سیاسی-اجتماعی هزاره و مناطق مرکزی افغانستان است و منبعی بسیار ارزشمند برای مطالعه تاریخ معاصر، ساختارهای اجتماعی و جریانشناسی جهاد افغانستان به شمار میرود.
